- Kur'an'ın Allah’ın korunduğu iddiası (Hicr Suresi 9. ayet referansıyla) bir "şehir efsanesi"’dir.
- Hitab-ı resul’ün Mekke döneminde bir kitap olarak toplanması gibi bir kaygı veya tartışma yoktur.
- Hz. Muhammed döneminde Kur'an yazılı olarak bir araya getirilmemiş, bütünü ezberlenmemiş, hatta Nebî’nin bile bazı ayetleri unuttuğuna dair rivayetler vardır. (Buhari, Ebu Davud)
- Kitabın korunması ilahi değil, beşeri gayretlerle sağlanmıştır. (sahabe, halifeler, alimler)
Ebubekir Dönemi: "Cem" (Toplama)
- Riddet (irtidat) savaşlarında çok sayıda Kur'an hafızının ölmesi üzerine, Ömer'in teklifiyle Kur'an'ın bir araya getirilmesine karar verilmiştir. Ebubekir ve görevlendirilen Zeyd bin Sabit başlangıçta, "Muhammed’in yapmadığı bir işi biz nasıl yaparız?" diyerek tereddüt etmişlerdir. Bu, Nebî’nin döneminde Kur'an'ın kitap hâline getirilmediğinin bir göstergesidir. Zeyd b. Sabit, dağınık haldeki yazılı metin parçalarını ve hafızalardaki ayetleri toplamış, ancak bu derleme düzenli bir sıralama (tertip) olmadan, bir "yığıntı" şeklinde gerçekleşmiştir.
Osman Dönemi: "Tertip ve Çoğaltma"
- Fetihlerle genişleyen coğrafyada farklı kıraat ve lehçelere dayalı tartışmalar (hatta çatışmalar) çıkmıştır. Osman, bu ihtilafları gidermek ve standart bir metin oluşturmak için bir komisyon kurdurmuştur. Komisyon, Zeyd b. Sabit (başkan), Abdullah b. Zübeyr, Said b. As ve Abdurrahman b. Haris'ten oluşmuştur. Komisyonda İbn Mesud, Übey b. Kaab gibi erken dönem ve otorite isimlerin yer almaması dikkat çekicidir… Komisyon, Ebubekir döneminde toplanan malzemeyi esas alarak, Kureyş lehçesi temelinde yazılmış standart bir mushaf oluşturmuştur. Bu mushaf çoğaltılarak önemli merkezlere gönderilmiştir. Bu süreç muhalefetle karşılaşmıştır (örneğin İbn Mesud'un eleştirileri). Ayrıca, oluşturulan mushafın yazım ve gramer hataları (lahin) içerdiği, bunun da Osman ve Aişe tarafından kabul edilmiştir. Osman, bu standart mushaf dışında kalan şahsi mushaf nüshalarını imha ettirmiştir.
Haccac b. Yusuf Dönemi: "Tadil" (Düzeltmeler)
- Emevi valisi Haccac döneminde, okuma kolaylığı sağlamak ve anlam karışıklıklarını önlemek amacıyla mushafta bazı düzeltmeler (harf ilavesi/çıkarılması, kelime değişiklikleri) yapılmıştır.
- Bu değişiklikler anlamı büyük ölçüde değiştirmemiş, ancak yazım ve okunuşu standartlaştırmaya yönelik olmuştur. Harekeleme ve noktalama çalışmaları da bu dönemde yoğunlaşmıştır.
İbn Mücahid Dönemi (Abbasiler): Kıraatlerin Standartlaştırılması
- Farklı kıraatler etrafındaki tartışmaları sonlandırmak için Abbasi alimi İbn Mücahid, devletin desteğiyle "yedi kıraat" (kıraat-ı seb'a) sistemini resmileştirmiştir.
- Bu yedi kıraat dışında kalan okunuşlar yasaklanmış, bu okunuşları savunanlar (İbn Miksem, İbn Şenebûz örneklerinde olduğu gibi) baskı, şiddet ve işkenceyle sindirilmiştir.
- Böylece kıraat çeşitliliği belli bir kalıba sokulmuş ve günümüze kadar gelen süreç tamamlanmıştır.
Temel Çıkarımlar
- Kur'an'ın bugünkü haline gelmesi ilahi değil, tarihsel ve beşeri bir sürecin ürünüdür.
- Mushaflaşma, siyasi ve ilmi tartışmalar, muhalefetler, baskılar ve düzeltmelerle dolu sancılı bir süreçtir.
- Ayet ve surelerin sıralanışı (tertip) tevkifi (vahye dayalı) değil, sahabenin tercih ve tasarrufudur. Bu nedenle hitap oluş sırasıyla mevcut sıralama örtüşmez.
- Hadis kaynaklarında, Hz. Muhammed döneminde okunan ancak sonradan mushafta yer almayan bazı ayetlerden bahsedilir. (Ahzab suresinin uzunluğu, recm, emzirme ayeti gibi).
- Konuyla ilgili temel kaynak İbn Ebi Davud'un Kitabü'l-Mesahif adlı eseri tavsiye edilebilir.