İnsan, sevdiği birinin hatırasını nasıl yaşatır? Bazen bir dua eder, bazen onun adına bir iyilik yapar. Âdile Sultan, annesinin ve babaannesinin hatırasını yaşatmak için bir vakıf kurmuştu. Fatih’teki bu vakfın satırlarında, bir kadının sevdiklerine duyduğu vefayı ve inancını hayata taşıma gayretini görüyoruz.
1826 yılında doğan Âdile Sultan, Osmanlı Padişahı II. Mahmud’un kızıdır. Sarayda iyi bir eğitim almış, şiirleri ve hayır eserleriyle tanınmıştır. Küçük yaşta annesini ve babasını kaybetmiş, babasının vefatından sonra eğitimiyle ağabeyi Sultan Abdülmecid ilgilenmiştir. Mehmed Ali Paşa ile evlenen Âdile Sultan, zaman içinde eşinin ve kızının kaybını da yaşamıştır. Nakşibendî geleneğine bağlanmış, dinî ve tasavvufî duygularını şiirlerinde dile getirmiştir. Sarayı, ilim ve tasavvuf sohbetlerinin yapıldığı, ihtiyaç sahiplerinin yardım için başvurduğu bir yer olmuştur. 1851 ile 1892 yılları arasında on dört vakıf kuran Âdile Sultan, 1899 yılında vefat etmiştir (Azamat, 1988).
Onun hayır anlayışını yakından tanımamızı sağlayan örneklerden biri, Nakşidil Valide Sultan’ın Fatih’teki türbesinde sabah namazlarında Kur’an-ı Kerim okunması için kurduğu para vakfıdır. Vakfiyesinde, tilavetten doğacak sevabın annesi Zernigâr Kadın Efendi ile babaannesi Nakşidil Valide Sultan’ın ruhlarına bağışlanmasını istemiştir. Kendisinin de hayattayken selameti, vefatından sonra ise ruhu için dua ve tilavetle anılmasını arzulamıştır (Çankaya Bayraklı, 2023).
Bu düzenleme, yakınlarını anma isteğine devamlılık kazandırıyordu. Vakfa ayrılan maddi kaynak, belirlenen hizmetin sürdürülmesini sağlıyordu. Böylece Âdile Sultan’ın kişisel vefası, kendisinden sonra da yaşayabilecek bir kuruma dönüşüyordu.
Zehra Çankaya Bayraklı’nın vakfiye ve muhasebe kayıtlarını inceleyen araştırmasına göre, 1851 tarihli ilk düzenlemede bu hizmet için 60.000 kuruş ile otuz Kur’an nüshası ayrılmıştı. Para vakfının geliri, okuma görevini yerine getirenlerin ücretlerini karşılamak için kullanılıyordu. Böylece anma ve dua isteği, kaynağı ve sorumluları belirlenmiş bir hizmete dönüşüyordu (Çankaya Bayraklı, 2023). Bu ayrıntı, hayırlı bir niyetin devam edebilmesi için emek ve düzen gerektiğini de düşündürüyor.
Bu örnek, kadınların vakıf kurarak toplumsal hayatta üstlendikleri sorumluluğu da görünür kılıyor. Âdile Sultan, imkânlarını nasıl değerlendireceğine karar veren, hizmetin şartlarını belirleyen ve ailesinin manevi hatırasını geleceğe taşıyan bir kadındı. Şiirleriyle iç dünyasını ifade ederken vakıflarıyla insanların hayatına dokunuyordu.
Bugün onun bıraktığı belgelere eğildiğimizde, geçmişin kadınlarına dair sorularımız da çoğalıyor. Neye önem verdiler, imkânlarını nasıl kullandılar, kendilerinden sonraya ne bıraktılar? Âdile Sultan’ın okuma vakfı, kadınların manevi hayatımıza katkılarını somut bir örnek üzerinden anlamamızı sağlıyor.
Âdile Sultan’ın hayatını okurken, kayıpların ardından insanın sevdikleriyle kurduğu bağın nasıl sürdüğünü düşünüyorum. Bir insanın acısını dışarıdan bütünüyle bilmek mümkün değildir. Fakat onun şiirlerinde dile gelen özlem ve kurduğu vakıflar, sevginin hatırlama biçimlerine dönüşebildiğini gösteriyor. Yakınlarını dua ile anmak ve sahip olduğu imkânları bir hizmete ayırmak, onun hayatında vefanın nasıl karşılık bulduğunu anlamamıza yardımcı oluyor.
Bu mirasın bugünün kadınları için de bir anlamı var. Bir öğrencinin eğitimine düzenli destek olmak, yalnız kalan bir insanı gözetmek ya da ihtiyaç sahibinin yanında durmak, elimizdeki imkânlarla başlayabileceğimiz işlerdir. Böyle bir desteğin devam etmesi için kimin sorumluluk alacağını ve hangi kaynakla sürdürüleceğini de düşünmek gerekir. Âdile Sultan’ın vakfı, iyiliği geleceğe taşıyan bu sorumluluğu hatırlatıyor.
Onu anarken sarayların görkeminden çok, bir kadının sevdiklerinin hatırasına sahip çıkışını görüyorum. Geçmişten bize kalan bu vefa, kendi hayatımızda nasıl bir iz bırakmak istediğimizi düşünmeye çağırıyor. Ardımızdan hatırlanacak bir iyilik bırakabilmek, bugün attığımız küçük bir adımla başlayabilir.
Yasemin Güney
Kaynakça
Azamat, N. (1988). Âdile Sultan. TDV İslâm Ansiklopedisi, 1, 382–383.
https://islamansiklopedisi.org.tr/adile-sultan
Çankaya Bayraklı, Z. (2023). Âdile Sultan’ın Fatih’de Kurduğu Okuma Vakfının Sosyo-Ekonomik Yönleriyle İncelenmesi. KADEM Kadın Araştırmaları Dergisi, 9(1), 8–31.
https://dergipark.org.tr/tr/pub/kademkad/article/1320291
